Peristiwa peristiwa majlis tahkim merakamkan siri perundingan antara utusan majlis tahkim demi memelihara kesatuan ummah.
Ilustrasi suasana musyawarah di Dumat al-Jandal antara utusan majlis tahkim. | 🖼️ Grafik Hiasan Detik360
📝 Isi Kandungan
Ringkasan Eksekutif Artikel:
- Sahifah Tahkim: Menelusuri pementeraian dokumen perjanjian damai dan syarat perundangan berhakimkan al-Quran.
- Pemilihan Utusan: Memahami peranan Abu Musa al-Asy'ari r.a. dan Amr bin al-Aas r.a. sebagai wakil musyawarah.
- Siri Rundingan: Mengisahkan perjalanan majlis perundingan di Dumat al-Jandal berlandaskan syariat.
- Cabaran Fikrah: Mengamati reaksi masyarakat Islam dan kemunculan awal aliran Khawarij pasca-tahkim.
DUMAT AL-JANDAL – 38 HIJRAH (658 MASIHI) – Rentetan daripada ikhtiar penghentian pertempuran dalam peristiwa perang siffin, siri perundingan damai diteruskan menerusi perhimpunan rasmi di Dumat al-Jandal. Majlis perundingan ini dimeterai bagi menilai dan mencari penyelesaian perundangan berhakimkan Kitabullah. Langkah diplomasi ini menjadi detik bersejarah yang menguji kebijaksanaan serta keikhlasan para sahabat r.a. dalam usaha memelihara kesatuan dan ukhuwah ummah.
■ 1. Pelantikan Utusan dan Piagam Sahifah Tahkim
Sebaik sahaja kesepakatan menghentikan pertempuran dicapai di perbatasan, langkah seterusnya ialah melantik wakil rasmi daripada kedua-dua belah pihak bagi mengendalikan proses musyawarah. Pihak pentadbiran pusat melantik Abu Musa al-Asy'ari r.a. sebagai utusan utama, manakala pihak Syam melantik Amr bin al-Aas r.a. Kedua-dua tokoh sahabat ini dipilih atas dasar pengalaman, kebijaksanaan, dan kewibawaan mereka dalam urusan perundangan serta diplomasi demi memelihara maslahat ummah.
Bagi memastikan perundingan berjalan secara telus, satu dokumen rasmi yang dikenali sebagai sahifah tahkim telah ditulis dan dimeterai bersama. Perjanjian bertulis ini mengandungi garis panduan ketat di mana kedua-dua utusan dipertanggungjawabkan untuk membuat penilian berdasarkan hukum yang termaktub di dalam al-Quran dan Sunnah, di samping jaminan keselamatan menyeluruh bagi kedua-dua wakil sepanjang proses tersebut.
Kandungan utama dan komitmen yang dimeterai di dalam pementeraian dokumen tersebut dirakamkan di dalam catatan sejarah:
Maksudnya: “Inilah perkara yang dipersetujui oleh Ali bin Abi Talib dan Muawiyah bin Abi Sufyan bersama para pengikut mereka; sesungguhnya kita berhukum kepada hukum Allah dan Kitab-Nya, dan kita tidak akan melampaui batas apa yang termaktub di dalamnya.” (Tarikh al-Tabari)
Pementeraian dokumen perjanjian ini mendapat sokongan awal daripada sebahagian besar barisan tentera yang mahukan jalan perdamaian. Antara syarat dan komitmen utama yang terkandung di dalam dokumen bertulis tersebut merangkumi perkara berikut:
- Rujukan Syarak Mutlak:
Kedua-dua utusan wajib menjadikan ayat-ayat al-Quran dan panduan Sunnah sebagai asas utama penentuan keputusan. - Jaminan Kebebasan Penilaian:
Utusan diberikan tempoh dan ruang secukupnya untuk berbincang secara tenang tanpa sebarang desakan atau ancaman fizikal. - Kepatuhan Kepada Keputusan:
Kedua-dua pihak berjanji untuk menghormati dan menerima hasil musyawarah yang dicapai selagi ia tidak menyalahi syariat.
Glosari Istilah:
• Sahifah: Lembaran bertulis atau piagam perjanjian rasmi yang mengandungi syarat persetujuan antara dua pihak.
• Maslahat: Faedah, kebaikan, dan kepentingan umum masyarakat yang dilindungi oleh hukum syarak.
Kejayaan merangka dokumen perjanjian ini memberikan harapan baharu kepada seluruh umat Islam bahawa krisis perselisihan ini dapat diselesaikan melalui saluran perundangan yang harmoni.
Dengan pementeraian piagam tersebut, kedua-dua utusan menetapkan lokasi dan masa perjumpaan rasmi bagi memulakan majlis musyawarah secara mendalam.
■ 2. Pertemuan Bersejarah di Dumat al-Jandal
Setelah selesai pementeraian piagam, kedua-dua rombongan memulakan safar menuju ke Dumat al-Jandal, sebuah kawasan oasis neutral yang terletak di perbatasan antara wilayah Syam dan Iraq. Pemilihan lokasi ini dibuat secara saksama agar proses perundingan dapat dijalankan dalam suasana yang tenang, jauh daripada sebarang tekanan atau pengaruh tentera kedua-dua belah pihak.
Kedua-dua utusan diiringi oleh barisan pemerhati yang terdiri daripada tokoh-tokoh sahabat terkemuka seperti Abdullah bin Umar r.a. dan Abdullah bin al-Zubair r.a. Kehadiran para sahabat ini bertujuan untuk menyaksikan perjalanan perundingan serta memastikan matlamat islaah dapat dicapai mengikut adab dan tatasusila syarak.
Suasana perhimpunan para sahabat di Dumat al-Jandal yang penuh dengan rasa hormat dan harapan untuk kedamaian ini dirakamkan di dalam kitab sejarah:
Maksudnya: “Maka berkumpullah kedua-dua utusan di Dumat al-Jandal bersama sekumpulan besar sahabat dan pembesar kaum muslimin. Tiada yang diharapkan oleh orang ramai melainkan agar Allah menyatukan kembali ikatan persaudaraan kaum muslimin menerusi musyawarah ini.” (Tarikh al-Tabari)
Pertemuan bersejarah ini menampilkan dua keperibadian sahabat yang mempunyai latar belakang dan keahlian diplomasi tersendiri. Perbandingan ringkas profil kedua-dua utusan utama digambarkan seperti berikut:
| Utusan Utama | Latar Belakang Dan Peranan Rundingan |
|---|---|
| Abu Musa al-Asy'ari r.a. (Kufah) | Tokoh sahabat yang alim, berpengalaman luas dalam perundangan Islam, bersifat warak, serta sentiasa mengutamakan kemaafan dan penyatuan saf ummah. |
| Amr bin al-Aas r.a. (Syam) | Tokoh diplomat ulung yang tajam pemikiran, berpengetahuan luas dalam strategi perundingan, serta tegas menyampaikan hujah bagi pihak Syam. |
Glosari Istilah:
• Safar: Perjalanan atau musafir yang dilakukan demi menyelesaikan urusan penting daulah.
• Islaah: Usaha membaik pulih keadaan dan mengembalikan perdamaian mengikut panduan syarak.
Perhimpunan di Dumat al-Jandal ini menjadi perhatian seluruh wilayah Islam, di mana masyarakat menantikan keputusan perundingan dengan penuh harapan.
Keadaan yang kondusif ini membolehkan kedua-dua utusan memulakan perbincangan mendalam mengenai pelan penyelesaian krisis politik daulah.
■ 3. Proses Musyawarah dan Keputusan Rundingan
Dalam sesi musyawarah tertutup di Dumat al-Jandal, Abu Musa al-Asy'ari r.a. dan Amr bin al-Aas r.a. telah mengadakan perbincangan mendalam bagi mencari jalan keluar terbaik daripada krisis yang melanda daulah. Kedua-dua utusan bersetuju bahawa matlamat utama perundingan ini adalah untuk menghentikan perpecahan dan meredakan gelombang fitnah yang sedang mengancam keselamatan umat Islam.
Abu Musa al-Asy'ari r.a. mengemukakan cadangan supaya kedua-dua pihak—iaitu Khalifah Ali r.a. dan Muawiyah r.a.—mengundurkan diri daripada jawatan masing-masing secara sukarela. Langkah ini bertujuan untuk memberi ruang kepada majlis syura yang terdiri daripada tokoh-tokoh sahabat terkemuka bagi memilih pemimpin baharu yang disepakati secara bersama oleh seluruh masyarakat Islam.
Suasana perbincangan dan kesepakatan awal yang dicapai oleh kedua-dua utusan ini dirakamkan di dalam kitab sejarah:
Maksudnya: “Sesungguhnya pandangan terbaik demi menyatukan kembali kaum muslimin adalah dengan menyerahkan urusan pemilihan kepimpinan ini kepada persetujuan majlis syura para sahabat.” (Tarikh al-Tabari)
Amr bin al-Aas r.a. pada dasarnya menerima semangat cadangan tersebut demi kebaikan ummah, lalu kedua-dua utusan bersetuju untuk mengumumkan hasil perbincangan itu kepada khalayak ramai. Siri perbincangan yang berlangsung dalam suasana hormat ini dirumuskan melalui fasa berikut:
- Pencarian Formula Perdamaian:
Menganalisis pelbagai pilihan bagi menghentikan perbalahan tanpa memihak kepada mana-mana kepentingan peribadi. - Cadangan Pelepasan Jawatan:
Bersetuju mencadangkan pelepasan kedudukan pimpinan demi membendung penentangan berterusan. - Penyerahan Kuasa Kepada Syura:
Mengembalikan hak pemilihan pemimpin rasmi daulah kepada barisan sahabat utama dan masyarakat.
Glosari Istilah:
• Fitnah: Ujian, krisis, atau kekacauan yang mengelirukan antara kebenaran dan kebatilan dalam masyarakat.
• Syura: Majlis mesyuarat atau perundingan bersama untuk membuat keputusan penting dalam urusan pentadbiran daulah.
Keputusan awal yang dicapai di dalam majlis perundingan ini merupakan sebahagian penting daripada peristiwa Majlis Tahkim yang bermatlamat mengembalikan keharmonian ummah.
Walau bagaimanapun, proses penyampaian keputusan ini di hadapan orang ramai kemudiannya menimbulkan pelbagai tanggapan berbeza yang membawa kepada dinamik baharu dalam krisis pentadbiran Islam.
■ 4. Kemunculan Golongan Khawarij dan Impak Fikrah
Penerimaan seruan tahkim dan pelaksanaan majlis musyawarah di Dumat al-Jandal telah menimbulkan penentangan keras daripada sebahagian pengikut Kufah. Kumpulan ini bertindak keluar daripada barisan kepimpinan Khalifah Ali r.a. lalu dikenali sebagai golongan Khawarij. Mereka menolak keseluruhan proses perundingan tersebut atas alasan bahawa keputusan undang-undang tidak boleh diserahkan kepada penilaian manusia, melainkan wajib berasaskan hukum Allah secara mutlak.
Golongan ini mengangkat slogan "La Hukma Illa Lillah" (Tiada hukum melainkan bagi Allah) sebagai pegangan utama untuk mengharuskan penentangan mereka. Menjawab kekeliruan fikrah tersebut, Khalifah Ali r.a. menegaskan bahawa slogan yang dilaungkan itu merupakan ungkapan yang benar dari sudut lafaz, namun disalahertikan oleh golongan berkenaan untuk mengharuskan tindakan pemberontakan yang merosakkan perpaduan daulah.
Imam al-Tabari merakamkan ketegasan Khalifah Ali r.a. semasa berhadapan dengan hujah golongan Khawarij ini:
Maksudnya: “Kalimat yang benar, tetapi dimaksudkan dengannya kebatilan. Sesungguhnya mereka mengatakan tiada kepimpinan, sedangkan manusia wajib mempunyai pimpinan sama ada yang berbakti mahupun yang zalim demi melicinkan urusan kehidupan.” (Tarikh al-Tabari)
Kemunculan aliran ini menandakan bermulanya perpecahan fikrah yang serius dalam sejarah masyarakat Islam. Faham ekstremis yang dibawa oleh golongan ini bukan sahaja menolak keputusan perundingan, bahkan membawa kepada tindakan mengkafirkan para sahabat yang terlibat dalam majlis musyawarah berkenaan.
Iktibar daripada bahaya perpecahan fikrah dan kemunculan golongan ini merangkumi aspek berikut:
- Bahaya Pemahaman Ekstrem:
Sikap terburu-buru menilai teks syarak tanpa kefahaman mendalam membawa kepada tindakan menghukum sesama muslim. - Pentingnya Kepatuhan Pimpinan:
Tindakan membelakangkan keputusan ijmak dan pimpinan utama membuka pintu kekacauan dalam masyarakat. - Ancaman Perpecahan Dalaman:
Ketiadaan kesabaran dalam menguruskan perbezaan pandangan mempercepatkan perpecahan fikrah ummah.
Glosari Istilah:
• Khawarij: Kumpulan yang bertindak keluar daripada barisan pimpinan sah dan berpegang kepada fikrah radikal.
• Pemberontakan: Tindakan mengangkat senjata atau menolak kekuasaan pentadbiran yang sah secara ketenteraan.
Kejadian ini memberikan pengajaran Majlis Tahkim yang amat iktibar kepada generasi kemudian mengenai bahaya kefahaman yang terkeluar daripada garis panduan iktidal.
Kesan daripada penentangan ini memperlihatkan betapa pentingnya menguruskan perbezaan pandangan secara bijaksana demi memelihara keselamatan daulah Islamiah.
■ 5. Rumusan Impak Peristiwa Majlis Tahkim
Peristiwa Majlis Tahkim meninggalkan pengajaran yang amat berharga dalam lipatan sejarah peradaban Islam. Walaupun proses perundingan ini tidak menyelesaikan krisis secara menyeluruh disebabkan dinamik penentangan golongan Khawarij, keikhlasan dan kesungguhan para sahabat r.a. untuk menghentikan pertumpahan darah kekal menjadi teladan utama.
Usaha diplomasi yang dipelopori oleh Abu Musa al-Asy'ari r.a. dan Amr bin al-Aas r.a. membuktikan bahawa asas penyelesaian sebarang konflik dalam masyarakat Islam wajib kembali kepada panduan al-Quran dan Sunnah serta prinsip musyawarah.
Antara iktibar utama daripada peristiwa ini dapat dirumuskan seperti berikut:
- Mengutamakan Jalan Diplomasi:
Musyawarah dan perundingan berlandaskan syariat wajib didahulukan sebelum mengambil sebarang tindakan drastik. - Penghormatan Kepada Ijtihad Sahabat:
Menilai keputusan para sahabat secara beradab dan menyedari bahawa setiap usaha mereka berteraskan niat memelihara maslahat ummah. - Menjauhi Sikap Ekstremis:
Sentiasa berwaspada terhadap faham radikal yang mudah menghukum dan memecahbelahkan perpaduan masyarakat.
Glosari Istilah:
• Musyawarah: Rundingan atau perbincangan bersama untuk mencapai kesepakatan yang diredhai Allah SWT.
| Aspek Utama | Peristiwa dan Tindakan | Iktibar Pengajaran |
|---|---|---|
| Asas Perundingan | Pementeraian Sahifah Tahkim bagi melantik utusan dan menetapkan al-Quran sebagai rujukan. | Mendahulukan Hukum Syarak |
| Proses Musyawarah | Pertemuan utusan di Dumat al-Jandal untuk merangka pelan penyelesaian krisis kepimpinan. | Keutamaan Jalan Damai |
| Reaksi Dalaman | Kemunculan golongan Khawarij yang menolak keputusan rundingan dan membawa fikrah radikal. | Jauhi Faham Ekstremis |
Mendedahkan sejarah majlis tahkim secara berhikmah membantu umat Islam hari ini memahami kompleksiti cabaran politik zaman awal, di samping memperteguhkan ikatan ukhuwah Islamiah.
💡 FAQ: Soalan Lazim Peristiwa Majlis Tahkim
Apakah tujuan utama penganjuran Peristiwa Majlis Tahkim?
Peristiwa ini dianjurkan sebagai langkah diplomasi perundangan untuk menilai dan menyelesaikan pertikaian politik secara damai berhakimkan al-Quran demi menghentikan pertumpahan darah.
Siapakah dua utusan utama yang dilantik bagi mengendalikan perundingan ini?
Abu Musa al-Asy'ari r.a. telah dilantik sebagai wakil utusan dari Kufah, manakala Amr bin al-Aas r.a. dilantik sebagai wakil utusan dari pihak Syam.
Apakah yang dimaksudkan dengan dokumen Sahifah Tahkim?
Sahifah Tahkim ialah piagam perjanjian bertulis yang memuatkan syarat rasmi perundingan, jaminan keselamatan utusan, serta komitmen menjadikan Kitabullah sebagai rujukan utama.
Mengapakah kawasan Dumat al-Jandal dipilih sebagai lokasi musyawarah?
Dumat al-Jandal dipilih kerana kedudukannya sebagai oasis neutral di perbatasan antara Syam dan Iraq, sekali gus memberikan suasana tenang tanpa sebarang pengaruh tekanan ketenteraan.
Mengapakah golongan Khawarij menolak keputusan dan proses tahkim?
Mereka menolak proses perundingan atas pegangan fikrah radikal bahawa penentuan hukum tidak boleh diserahkan kepada penilaian manusia, melainkan wajib berasaskan al-Quran secara mutlak.
Apakah pengajaran paling berharga daripada peristiwa perundingan ini?
Iktibar utama ialah kepentingan mengutamakan jalan diplomasi berlandaskan syarak, menghormati ijtihad para sahabat, serta berwaspada daripada ancaman fikrah ekstremis.
■ Uji Minda: Kuiz Poket Sirah
Ada 7 soalan. Sila pilih jawapan yang betul bagi setiap soalan di bawah dan tekan butang Seterusnya ➔.
