Peristiwa peristiwa Perang Siffin menjadi lipatan sejarah penting yang menyaksikan perbezaan ijtihad sahabat dan jalan keluar demi memelihara keutuhan daulah.
Ilustrasi kedudukan perkemahan angkatan tentera di dataran Siffin sepanjang tebing Sungai Furat. | 🖼️ Grafik Hiasan Detik360
📝 Isi Kandungan
Ringkasan Eksekutif Artikel:
- Krisis Syam: Membedah perbezaan ijtihad antara Khalifah Ali r.a. dan Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. berhubung ba'iah dan qisas.
- Pergerakan Tentera: Menelusuri kemajuan angkatan Kufah dan Syam menuju ke kawasan strategik Siffin.
- Gencatan & Air: Mengisahkan akhlak mulia Khalifah Ali r.a. dalam menguruskan pertikaian sumber air sungai.
- Isyarat al-Quran: Memahami detik pengangkatan mushaf di hujung tombak sebagai seruan menghentikan pertumpahan darah.
SIFFIN – 37 HIJRAH (657 MASIHI) – Sebaik sahaja kemelut pasca peristiwa Perang Jamal mereda, daulah Islamiah berhadapan dengan satu lagi ujian perselisihan pandangan yang tidak kurang beratnya di perbatasan Syam. Konflik ini berakar daripada perbezaan pandangan antara pentadbiran pusat di bawah Khalifah Ali bin Abi Talib r.a. dengan gabenor Syam, Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. Pertikaian mengenai keutamaan ba'iah dan pelaksanaan qisas secara teratur akhirnya membawa kedua-dua angkatan berhimpun di dataran Siffin bagi mencari jalan keluar terbaik.
■ 1. Krisis di Syam dan Kebuntuan Rundingan
Krisis di wilayah Syam berakar daripada perbezaan pandangan antara pentadbiran pusat di Kufah dengan pimpinan gabenor Syam, Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. Pihak pentadbiran pusat menuntut penyatuan saf melalui pengucapan ba'iah secara menyeluruh demi memelihara kestabilan daulah. Sebaliknya, Muawiyah r.a. dan sebahagian penduduk Syam berpandangan bahawa tindakan menangkap serta mengenakan hukuman ke atas pembunuh Saidina Uthman r.a. perlu diselesaikan terlebih dahulu sebelum ikrar ketaatan rasmi diberikan.
Perbezaan ijtihad sahabat berlandaskan pendapat masing-masing dalam menilai keutamaan maslahat ummah. Khalifah Ali r.a. berpegang bahawa kestabilan politik dan pemusatan kuasa khilafah adalah prasyarat utama bagi membolehkan proses perundangan dijalankan secara adil. Sebaliknya, pimpinan Syam menganggap penangguhan tuntutan bela darah pembunuhan khalifah terdahulu akan memberi ruang kepada anasir perusuh untuk terus mempengaruhi keputusan kerajaan.
Suasana pertukaran utusan dan hujah antara kedua-dua pihak dirakamkan oleh Imam al-Tabari di dalam catatan sejarah beliau:
Maksudnya: “Sesungguhnya ba'iah itu berlaku secara menyeluruh dan terikat kepada semua kaum muslimin. Wajib ke atas kamu untuk masuk ke dalam apa yang telah dimasuki oleh orang ramai, kemudian barulah kita mengendalikan urusan perundangan secara bersama.” (Tarikh al-Tabari)
Beberapa siri utusan diplomatik telah diutus oleh Khalifah Ali r.a. untuk menerangkan kedudukan hukum dan mengelakkan perpecahan, namun rundingan tersebut menemui jalan buntu. Antara faktor utama yang menyebabkan kebuntuan perundingan diplomatik ini merangkumi perkara berikut:
- Perbezaan Keutamaan Syarak:
Pertikaian sama ada perlu mendahulukan pengukuhan kuasa khilafah ataupun pelaksanaan hukum qisas. - Kebimbangan Pengaruh Perusuh:
Pihak Syam khuatir keberadaan sisa-sisa anasir perusuh di sekeliling pentadbiran akan menjejaskan ketelusan perundangan. - Tekanan Sentimen Awam Syam:
Desakan kuat daripada penduduk tempatan Syam yang mahukan keadilan ditegakkan dengan kadar segera.
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Bai'ah: Sumpah setia dan ikrar ketaatan daripada rakyat atau gabenor kepada pimpinan khalifah yang sah.
• Ijtihad: Pengeluaran pandangan atau keputusan syarak berdasarkan pertimbangan maslahat oleh para sahabat.
Kebuntuan perundingan ini menunjukkan betapa rumitnya situasi yang dihadapi oleh kedua-dua pihak dalam mempertahankan prinsip masing-masing. Keadaan ini akhirnya mendorong kedua-dua angkatan untuk bergerak menuju ke perbatasan demi mengelakkan kekacauan daripada melarat ke daerah-daerah lain.
Perkembangan ini membuka laluan kepada fasa seterusnya, di mana kedua-dua angkatan mula mengarahkan tentera masing-masing menuju ke dataran Siffin.
■ 1. Latar Belakang Krisis Syam dan Kebuntuan Rundingan
Krisis di wilayah Syam berakar daripada perbezaan pandangan antara pentadbiran pusat di Kufah dengan pimpinan gabenor Syam, Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. Pihak pentadbiran pusat menuntut penyatuan saf melalui pengucapan bai'ah secara menyeluruh demi memelihara kestabilan daulah. Sebaliknya, Muawiyah r.a. dan sebahagian penduduk Syam berpandangan bahawa tindakan menangkap serta mengenakan hukuman ke atas pembunuh Saidina Uthman r.a. perlu diselesaikan terlebih dahulu sebelum ikrar ketaatan rasmi diberikan.
Perbezaan pendirian ini berlandaskan ijtihad masing-masing dalam menilai keutamaan maslahat ummah. Khalifah Ali r.a. berpegang bahawa kestabilan politik dan pemusatan kuasa khilafah adalah prasyarat utama bagi membolehkan proses perundangan dijalankan secara adil. Sebaliknya, pimpinan Syam menganggap penangguhan tuntutan bela darah pembunuhan khalifah terdahulu akan memberi ruang kepada anasir perusuh untuk terus mempengaruhi keputusan kerajaan.
Suasana pertukaran utusan dan hujah antara kedua-dua pihak dirakamkan oleh Imam al-Tabari di dalam catatan sejarah beliau:
Maksudnya: “Sesungguhnya bai'ah itu berlaku secara menyeluruh dan terikat kepada semua kaum muslimin. Wajib ke atas kamu untuk masuk ke dalam apa yang telah dimasuki oleh orang ramai, kemudian barulah kita mengendalikan urusan perundangan secara bersama.” (Tarikh al-Tabari)
Beberapa siri utusan diplomatik telah diutus oleh Khalifah Ali r.a. untuk menerangkan kedudukan hukum dan mengelakkan perpecahan, namun rundingan tersebut menemui jalan buntu. Antara faktor utama yang menyebabkan kebuntuan perundingan diplomatik ini merangkumi perkara berikut:
- Perbezaan Keutamaan Syarak:
Pertikaian sama ada perlu mendahulukan pengukuhan kuasa khilafah ataupun pelaksanaan hukum qisas. - Kebimbangan Pengaruh Perusuh:
Pihak Syam khuatir keberadaan sisa-sisa anasir perusuh di sekeliling pentadbiran akan menjejaskan ketelusan perundangan. - Tekanan Sentimen Awam Syam:
Desakan kuat daripada penduduk tempatan Syam yang mahukan keadilan ditegakkan dengan kadar segera.
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Bai'ah: Sumpah setia dan ikrar ketaatan daripada rakyat atau gabenor kepada pimpinan khalifah yang sah.
• Ijtihad: Pengeluaran pandangan atau keputusan syarak berdasarkan pertimbangan maslahat oleh para sahabat.
Kebuntuan perundingan ini menunjukkan betapa rumitnya situasi yang dihadapi oleh kedua-dua pihak dalam mempertahankan prinsip masing-masing. Keadaan ini akhirnya mendorong kedua-dua angkatan untuk bergerak menuju ke perbatasan demi mengelakkan kekacauan daripada melarat ke daerah-daerah lain.
Perkembangan ini membuka laluan kepada fasa seterusnya, di mana kedua-dua angkatan mula mengarahkan tentera masing-masing menuju ke dataran Siffin.
■ 2. Pergerakan Angkatan Tentera ke Perbatasan Siffin
Setelah perundingan di peringkat awal tidak mencapai kesepakatan, kedua-dua pihak memulakan pergerakan ketenteraan menuju ke dataran Siffin yang terletak di tebing Sungai Furat. Khalifah Ali r.a. memimpin angkatan utama dari Kufah dan kota-kota amsar berdekatan, manakala Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. menggerakkan tentera dari wilayah Syam bagi mempertahankan pendirian mereka.
Sebelum bertolak, Khalifah Ali r.a. menghantar pasukan muqaddimah di bawah pimpinan Ziyad bin an-Nadr r.a. dan Shurayh bin Hani r.a. untuk meninjau laluan serta memantau pergerakan musuh. Beliau turut memberikan pesanan tegas mengenai adab peperangan dan mengarahkan pasukannya supaya tidak sekali-kali memulakan pertempuran fizikal.
Peringatan dan adab ketenteraan yang ditekankan oleh Khalifah Ali r.a. sebelum pergerakan tentera dimulakan dirakamkan di dalam kitab sejarah:
Maksudnya: “Janganlah kamu memulakan pertempuran sehinggalah mereka yang memulakannya. Sekiranya kamu mengalahkan mereka, janganlah kamu membunuh orang yang melarikan diri, jangan mencederakan orang yang lemah, dan janganlah pencerobohan dilakukan ke atas wanita.” (Tarikh al-Tabari)
Pergerakan kedua-dua angkatan ke perbatasan Siffin memperlihatkan susunan organisasi dan struktur kepimpinan yang tersusun di kedua-dua belah pihak. Perbandingan ringkas mengenai struktur pergerakan ini digambarkan seperti berikut:
| Komponen Angkatan | Penyusunan Dan Strategi Pergerakan |
|---|---|
| Angkatan Pentadbiran Pusat (Kufah) | Dipimpin oleh Khalifah Ali r.a. bersama barisan sahabat r.a., menduduki kawasan barat perbatasan dengan disiplin ketenteraan yang ketat. |
| Angkatan Wilayah Syam | Dipimpin oleh Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. bersama Amr bin al-Aas r.a., memilih kedudukan strategik yang membolehkan kawalan ke atas laluan utama air sungai. |
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Amsar: Kota-kota markaz atau bandar pangkalan tentera utama yang dibina bagi menempatkan pasukan pertahanan daulah.
• Muqaddimah: Pasukan perintis atau garisan hadapan tentera yang bertugas meninjau kawasan sebelum angkatan utama tiba.
Ketibaan kedua-dua angkatan di dataran Siffin menandakan permulaan fasa kritikal dalam Sejarah Perang Siffin, di mana pertikaian wilayah ini semakin menghampiri titik penentuan.
Walaupun kedua-dua pasukan telah berhadapan di tebing Sungai Furat, pintu musyawarah masih belum ditutup sepenuhnya demi mengelakkan sebarang pertempuran berdarah.
■ 3. Usaha Gencatan Senjata dan Musyawarah di Siffin
Setibanya kedua-dua angkatan di perbatasan Siffin, pertempuran fizikal tidak meletus secara serta-merta. Sebaliknya, kedua-dua pihak memasuki fasa muhadanah (gencatan senjata sementara) bagi memberi ruang kepada siri musyawarah dan perundingan diplomasi. Dalam tempoh ini, isu utama yang muncul di medan pertempuran ialah pengawalan bekalan air dari Sungai Furat. Pasukan Syam pada awalnya menguasai kawasan tebing sungai dan menyekat akses bekalan air daripada sampai ke kem tentera Kufah.
Melihat situasi berkenaan, Khalifah Ali r.a. menghantar utusan untuk meminta akses air dibuka secara saksama atas dasar persaudaraan Islam. Apabila permintaan itu ditolak, pasukan tentera Kufah terpaksa menggerakkan serangan terhad bagi membuka semula laluan tebing sungai. Selepas berjaya menguasai kawasan tersebut, Khalifah Ali r.a. menunjukkan kemuliaan akhlak baginda dengan mengutamakan prinsip islaah dan membenarkan tentera Syam mengambil air secara bebas tanpa sebarang halangan.
Ketinggian adab dan ketegasan moral Khalifah Ali r.a. berhubung bekalan air di medan Siffin ini dirakamkan oleh Imam al-Tabari di dalam catatan sejarah beliau:
Maksudnya: “Ambillah air secukupnya bagi keperluan kamu dan ternakan kamu. Kita tidak sekali-kali akan menjadikan bekalan air sebagai senjata untuk menyiksa sesama muslim, melainkan kita hanya menuntut kebenaran dan keadilan.” (Tarikh al-Tabari)
Sikap pemurah ini membuka laluan kepada siri rundingan lanjut sepanjang tempoh gencatan senjata. Antara fasa perkembangan diplomatik yang berlaku di dataran Siffin dapat dirumuskan seperti berikut:
- Pengurusan Akses Sumber Air:
Penguasaan laluan tebing sungai diiringi pelepasan bekalan air secara saksama kepada kedua-dua kem tentera. - Pertukaran Duta Rundingan:
Penghantaran tokoh sahabat secara bergilir bagi menjelaskan kedudukan hukum bai'ah serta keutamaan perpaduan daulah. - Gencatan Senjata Berkala:
Penangguhan pertempuran sepanjang bulan Haram bagi menghormati kesucian bulan berkenaan dan mengelakkan pertumpahan darah.
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Muhadanah: Gencatan senjata atau penangguhan pertempuran sementara yang dipersetujui oleh pihak berkonflik.
• Islaah: Usaha melakukan perbaikan, pembetulan, dan penyelesaian krisis secara damai mengikut syarak.
Walaupun siri diplomatik ini berjalan dalam kronologi Perang Siffin selama beberapa bulan, kedua-dua pihak masih gagal mencapai kata sepakat berhubung isu bai'ah dan pelaksanaan qisas.
Kebuntuan rundingan ini akhirnya membawa kepada fasa krisis yang lebih sengit apabila pertempuran terbuka meletus di medan Siffin.
■ 4. Pertempuran dan Peristiwa Pengangkatan al-Quran
Setelah usaha perundingan gagal mencapai jalan keluar, pertempuran terbuka akhirnya meletus di dataran Siffin. Pertempuran berlaku dengan begitu sengit selama beberapa hari, terutamanya pada malam yang dikenali sebagai Laylat al-Harir. Dalam fasa kemuncak ini, barisan tentera Kufah di bawah pimpinan Khalifah Ali r.a. dan komandan Malik al-Ashtar mula mendesak kedudukan saf tentera Syam.
Melihat situasi ketenteraan yang semakin mendesak dan bagi mengelakkan pertumpahan darah sesama muslim terus melarat, Amr bin al-Aas r.a. mengesyorkan kepada Muawiyah bin Abi Sufyan r.a. satu strategi diplomasi. Beliau mengarahkan tentera Syam mengikat naskhah mushaf al-Quran di hujung tombak masing-masing lalu diangkat tinggi sebagai seruan tahkim, iaitu ajakan untuk kembali berhakimkan Kitabullah.
Seruan dan detik pengangkatan mushaf al-Quran di perbatasan Siffin ini dirakamkan secara jelas di dalam kitab sejarah:
Maksudnya: “Ini ialah Kitab Allah antara kami dan kamu! Siapakah lagi yang akan menjaga perbatasan wilayah Islam dan keselamatan kaum wanita jika kita terus binasa? Marilah kita kembali berhukum kepada al-Quran.” (Tarikh al-Tabari)
Tindakan menjulang al-Quran ini menimbulkan reaksi berbeza di kem tentera Khalifah Ali r.a. Walaupun baginda pada awalnya menyedari bahawa langkah tersebut merupakan helah ketenteraan untuk menghentikan kemajuan pasukan Kufah, sebahagian besar anggotanya—khususnya golongan ahli kurra'—mendesak agar pertempuran dihentikan serta-merta demi menghormati kesucian al-Quran. Demi memelihara perpaduan saf dan mengelakkan perpecahan dalaman, Khalifah Ali r.a. akhirnya akur untuk menghentikan serangan.
Implikasi daripada peristiwa pengangkatan al-Quran ini dirumuskan menerusi fasa utama berikut:
- Penghentian Pertempuran Fizikal:
Seruan berhakimkan al-Quran berjaya menghentikan sorakan perang serta-merta di medan Siffin. - Penerimaan Seruan Tahkim:
Kedua-dua pihak bersetuju untuk menghentikan senjatapi dan memilih jalan perundingan melantik utusan penilai. - Awal Perpecahan Fikrah Tentera Kufah:
Penerimaan seruan ini membuka ruang perselisihan dalaman dalam kalangan pengikut Khalifah Ali r.a. yang kemudiannya mencetuskan kemunculan golongan Khawarij.
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Mushaf: Naskhah bertulis atau lembaran bertulis yang menghimpunkan ayat-ayat suci al-Quran.
• Tahkim: Proses melantik penilai atau hakim daripada kedua-dua pihak untuk menyelesaikan konflik berdasarkan hukum al-Quran.
Peristiwa ini menjadi titik tolak penting dalam Peristiwa Perang Siffin, di mana perjuangan medan perang beralih kepada pentas musyawarah dan diplomasi perundangan.
Keputusan menghentikan pertempuran ini menutup babak pertumpahan darah di Siffin, sekali gus membuka laluan kepada persediaan penganjuran majlis perundingan yang bersejarah.
■ 5. Rumusan Impak Peristiwa Perang Siffin
Peristiwa Perang Siffin memberi iktibar yang amat mendalam dalamlipatan sejarah peradaban Islam. Pertikaian yang berlaku di perbatasan Siffin membuktikan betapa rumitnya keadaan apabila para sahabat r.a. berhadapan dengan perbezaan ijtihad dalam memelihara maslahat dan hala tuju daulah.
Meskipun pertempuran ini berakhir tanpa kemenangan mutlak di medan perang, ketinggian akhlak serta nilai moral para sahabat tetap terpancar. Tindakan Khalifah Ali r.a. yang sentiasa membuka ruang rundingan, menghormati hak musuh, dan mengutamakan penghentian pertumpahan darah menjadi teladan utama dalam mendepani gelombang fitnah yang melanda ummah.
Antara iktibar dan pengajaran utama daripada peristiwa ini dapat dirumuskan seperti berikut:
- Menghormati Perbezaan Ijtihad:
Memahami bahawa perselisihan pandangan para sahabat berakar daripada niat ikhlas mencari kebenaran, bukannya kerana kepentingan peribadi. - Keutamaan Menjaga Nyawa Dan Perpaduan:
Seruan kembali kepada al-Quran wajib didahulukan bagi mengelakkan pertumpahan darah sesama muslim terus berlarutan. - Kewaspadaan Terhadap Perpecahan Dalaman:
Mengambil pelajaran daripada ancaman kekeliruan fikrah yang boleh memecahbelahkan kesatuan masyarakat Islam.
Nota Tambahan (Glosari Istilah):
• Maslahat: Kepentingan, kebaikan, atau manfaat umum yang selari dengan kehendak syarak.
• Fitnah: Ujian berat, kekacauan, atau krisis yang kabur antara kebenaran dan kebatilan dalam masyarakat.
| Aspek Utama | Peristiwa dan Tindakan | Iktibar Pengajaran |
|---|---|---|
| Punca Pertikaian | Perbezaan ijtihad antara keutamaan pelaksanaan bai'ah dan tindakan qisas. | Saling Mengerti Niat Sahabat |
| Prinsip Moral | Khalifah Ali r.a. membenarkan pihak lawan mengambil bekalan air secara saksama. | Ketinggian Akhlak Islamiah |
| Titik Pengakhiran | Pertempuran dihentikan selepas seruan mengangkat al-Quran di hujung tombak. | Keagungan Kitabullah |
Kefahaman yang betul terhadap iktibar peristiwa ini membolehkan umat Islam menilai sejarah secara matang dan memelihara ukhuwah Islamiah daripada perselisihan sesama sendiri.
💡 FAQ: Soalan Lazim Peristiwa Perang Siffin
Apakah punca utama berlakunya Peristiwa Perang Siffin?
Peristiwa ini berpunca daripada perbezaan ijtihad mengenai keutamaan pentadbiran; Khalifah Ali r.a. mendahulukan penyatuan bai'ah manakala Muawiyah r.a. menuntut pelaksanaan qisas ke atas pembunuh Saidina Uthman r.a. terlebih dahulu.
Adakah pertikaian antara Khalifah Ali r.a. dan Muawiyah r.a. berpunca daripada perebutan kuasa?
Tidak. Para ulama tarikh menegaskan bahawa pertikaian tersebut berakar daripada perbezaan pandangan dan panduan ijtihad dalam menilai maslahat terunggul bagi kebaikan daulah Islamiah.
Bagaimanakah sikap Khalifah Ali r.a. terhadap bekalan air Sungai Furat di Siffin?
Apabila pasukan Kufah menguasai tebing sungai, Khalifah Ali r.a. menunjukkan kemuliaan akhlak dengan membenarkan tentera Syam mengambil bekalan air secara saksama tanpa sebarang halangan.
Apakah yang dimaksudkan dengan Laylat al-Harir semasa pertempuran Siffin?
Laylat al-Harir ialah malam kemuncak pertempuran paling sengit di Siffin, di mana kedua-dua belah pihak bertempur dengan gigih sebelum seruan perdamaian dikemukakan.
Mengapakah al-Quran diangkat di hujung tombak semasa pertempuran Siffin?
Tindakan mengangkat al-Quran dilakukan sebagai isyarat diplomatik untuk menghentikan pertumpahan darah sesama muslim dan mengajak kedua-dua pihak kembali berhakimkan Kitabullah.
Apakah pengajaran utama daripada Peristiwa Perang Siffin buat umat Islam?
Iktibar utama ialah kepentingan mengutamakan perdamaian, menghormati niat ikhlas para sahabat r.a., serta berwaspada daripada ancaman perpecahan fikrah dalam masyarakat.
■ Uji Minda: Kuiz Poket Sirah
Ada 7 soalan. Sila pilih jawapan yang betul bagi setiap soalan di bawah dan tekan butang Seterusnya ➔.
